Platen schoonmaken zonder ze te beschadigen

Platen schoonmaken zonder schade doe je in twee stappen: voor elke draaibeurt droog met een koolstofvezelborstel, en alleen als een plaat echt vuil is nat, met gedemineraliseerd water, een reinigingsvloeistof voor platen en een zachte microvezeldoek. Vermijd vooral kraanwater, huishoudreinigers, keukenpapier en warmte.

Waarom vuil op een plaat ertoe doet

De naald van je platenspeler loopt door een groef die niet veel breder is dan een haar. Elk stofje dat erin ligt, duwt de naald even opzij. Dat hoor je als tikjes en geknetter. Vettige vingerafdrukken houden stof vast, en een plaat die statisch geladen is, trekt nieuw stof aan.

Het gaat niet alleen om het geluid. De naald drukt met een kleine kracht op een heel klein oppervlak. Ligt er gruis in de groef, dan schuurt de naald daaroverheen. Dat slijt de naald sneller, en vuil dat in de groef wordt gedrukt, krijg je er daarna moeilijker uit. Een schone plaat is dus ook goed voor je naald.

De makkelijkste maatregel komt vóór het schoonmaken: pak een plaat alleen bij de rand en het label vast. Dan komen er geen vingerafdrukken op de groeven en hoef je minder vaak te poetsen.

Droog schoonmaken voor elke draaibeurt

Voor dagelijks gebruik heb je alleen een koolstofvezelborstel nodig. Die heeft duizenden heel dunne vezels die tot in de groef komen en het losse stof oppakken. De koolstof voert ook een deel van de statische lading af.

Zo doe je het:

1. Leg de plaat op het plateau en laat hem draaien.
2. Leg de borstel licht en zonder te drukken over de plaat, van het midden naar de rand. De vezels vallen dan in de groeven terwijl de plaat eronder doordraait. Houd hem een paar omwentelingen stil.
3. Kantel de borstel langzaam en schuif hem naar de rand van de plaat, zodat het stof van de plaat af gaat en niet in het midden blijft liggen.
4. Veeg de borstel schoon voordat je hem opbergt.

Zo'n borstel hoort ook in een vinyl starterspakket. Droog borstelen haalt wel los stof weg, maar geen vingerafdrukken, vet of aangekoekt vuil. Daarvoor is natte reiniging nodig.

Nat schoonmaken voor vuile of tweedehands platen

Een plaat die je tweedehands koopt, op zolder vindt of lang zonder binnenhoes heeft gelegen, maak je bij voorkeur nat schoon voordat je hem voor het eerst afspeelt. Zo trekt de naald niet al het vuil van de vorige eigenaar door de groeven. Waar je verder op let bij tweedehands kopen, lees je in nieuw of tweedehands vinyl.

Wat je nodig hebt:

• Gedemineraliseerd of gedestilleerd water. Kraanwater bevat kalk en andere mineralen, die na het drogen in de groef achterblijven.
• Een reinigingsvloeistof die bedoeld is voor platen. Gebruik die volgens de aanwijzingen op de verpakking.
• Twee schone, zachte microvezeldoeken: één om te reinigen en één om te drogen.
• Een schone handdoek als ondergrond.

Zo pak je het aan:

1. Leg de plaat op de handdoek. Houd het label droog, want papier en inkt kunnen niet tegen water. Dek het af met een rond stuk plastic of houd de plaat zo vast dat er geen water bij komt.
2. Breng een beetje vloeistof aan op de groeven, niet op het label.
3. Veeg met de microvezeldoek in de richting van de groeven, dus rond, met weinig druk. Veeg niet kriskras of van het midden naar de rand, want dan duw je vuil dwars over de groeven.
4. Schrijft de vloeistof naspoelen voor, spoel dan na met een beetje gedemineraliseerd water.
5. Draai de plaat om en doe hetzelfde aan de andere kant.

Voor wie veel tweedehands platen koopt, bestaan er ook apparaten: wasbakken waarin je de plaat met de hand door een bad met borstels draait, en platenwasmachines die de vloeistof met een zuigarm weer van de plaat halen. Het vuil gaat dan echt van de plaat af in plaats van dat je het rondveegt. Zo'n apparaat is vooral iets voor een grote collectie. Merken noemen we niet, omdat we die zelf niet vergelijken.

Drogen en terug in de hoes

Laat een plaat na het nat schoonmaken helemaal drogen voordat hij terug in de hoes gaat. Dep hem voorzichtig met de tweede microvezeldoek, weer in de richting van de groeven, en zet hem daarna rechtop, bijvoorbeeld in een schoon afdruiprek. Plat op tafel blijft er water aan de onderkant staan.

Zet de plaat niet in de zon of bij de verwarming en droog hem niet met een föhn. Vinyl wordt bij warmte zacht en kan kromtrekken, en een kromme plaat krijg je moeilijk weer recht.

Stop een schone plaat in een schone binnenhoes. Een oude papieren hoes vol stof maakt je werk in één keer ongedaan. Binnenhoezen van antistatisch plastic, of papier met een plastic laag aan de binnenkant, laten minder stof en papiervezels achter. Waarom hoezen zo belangrijk zijn, lees je in het stuk over het belang van lp-hoezen.

Bewaar platen rechtop, niet gestapeld, en uit de buurt van warmte en direct zonlicht. Hoe minder stof erbij komt, hoe minder vaak je hoeft te poetsen.

Wat je nooit gebruikt om platen schoon te maken

Op internet circuleren veel tips om platen schoon te maken. Deze laat je liever liggen:

• Keukenpapier, tissues of je T-shirt. Ze laten vezels achter en kunnen fijne krassen maken.
• Allesreiniger, glasreiniger of afwasmiddel met geur- en glansmiddelen. Die laten resten achter in de groef.
• Pure alcohol of spiritus. Sommige reinigingsvloeistoffen bevatten een beetje alcohol, maar puur is te sterk voor vinyl, en schellak lost er zelfs in op.
• Heet water, de kraan of de vaatwasser. Warmte maakt platen krom, en kraanwater laat kalk achter.
• Hard drukken of schrobben. Weinig druk en geduld werken beter.
• Houtlijm op de plaat smeren en die er na het drogen aftrekken. Gaat dat mis, dan zit er lijm in de groef die je er niet meer uit krijgt.

Heb je oude 78-toerenplaten van schellak, dan gelden daarvoor andere regels. De methodes in dit stuk zijn bedoeld voor gewone lp's en singles van vinyl.

Je naald schoonhouden

Een schone plaat met een vuile naald heeft weinig zin. Op de naald hoopt zich na een tijdje een pluisje of een laagje vuil op. Dat hoor je als vervorming of een doffe klank, en soms zie je het pluisje gewoon zitten.

Maak de naald schoon met een klein, zacht naaldborsteltje. Beweeg het altijd van achter naar voren, in dezelfde richting als waarin de plaat onder de naald door beweegt. Borstel nooit zijwaarts of van voor naar achter, want dan kun je de naaldhouder verbuigen. Doe het met de speler uit en de toonarm in zijn steun.

Blijft het geluid ook na het schoonmaken schel of vervormd, dan kan de naald versleten zijn. Welke vervangende naald op jouw speler past, zoek je op bij de naalden per platenspeler. Kom je onbekende termen tegen, kijk dan in de vinyl-woordenlijst.